تحقیقات راهبردی مدیریت شهری

تحقیقات راهبردی مدیریت شهری

تحلیلی بر توزیع فضایی خدمات عمومی شهر با نگاهی بر عدالت و نابرابری‌های شهری (مطالعۀ موردی: منطقۀ 8 شهر تهران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه شهید بهشتی تهران، ایران
2 کارشناس ارشد مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی دانشگاه شهید بهشتی تهران
10.22034/jsrum.2026.528125.1003
چکیده
عدالت به معنای برابری و مساوات داشتن است و عدالت فضایی، ایجاد تعادلی راستین در بین خواسته‌های ناسازگار افراد در درون جامعه است. مفهوم عمومی عدالت فضایی، توزیع عدالت‌گونۀ نیازهای اساسی، امکانات و خدمات عمومی شهر بین محلات گوناگون در مناطق شهری است. این مفهوم از بااهمیت‌ترین مفاهیمی است که گاه بنیان اصلی در برنامه‌ریزی شهری را حصول به آن دانسته‌اند. از مهم‌ترین مصائبی که امروزه در نواحی و محلات شهری با آن روبه‌رو می‌شویم، نابرابری و عدم مساوات در پراکنش و توزیع خدمات عمومی در شهر است. محلات منطقۀ 8 شهر تهران همچون اغلب مناطق شهری بستر نابرابری فضایی از بهره‌مندی از خدمات عمومی شهری است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر روش‌های کتابخانه‌ای و اسنادی است. برای واکاوی داده‌ها و تهیه و تولید نقشه‌ها از نرم‌افزار ArcGIS و همچنین برای تجزیه‌و‌تحلیل آمار از SPSS استفاده شده و اطلاعات مورد نیاز به منظور پژوهش از آمار نامۀ شهرداری تهران و منطقۀ مورد پژوهش استخراج شده است. هدف از پژوهش این است که مفهوم عدالت و برابری در محلات و نواحی منطقۀ 8 شهر تهران را از ابعاد نظری و کاربردی مورد سنجش و ارزیابی قرار دهد. در مرحلۀ اول با استفاده از آنتروپی شانون میزان توازن و عدم توازن هر یک از کاربری‌ها مورد موشکافی قرار گرفته و سپس اقدام به رتبه‌بندی محلات 13‌گانۀ منطقه و میزان انتفاع از خدمات و امکانات شهری با استفاده از مدل TOPSIS که برای رتبه­بندی مناطق استفاده شده و نتایج به‌دست‌آمده نشان‌دهندۀ عدم توازن در پراکنش فضایی خدمات و امکانات شهری است. با توجه به تحلیل‌های انجام‌گرفته شعاع دسترسی خدمات‌رسانی دو معیار بهداشتی، درمانی و فرهنگی، تفریحی‌، پذیرایی برای بلوک‌های شهری در محلات منطقۀ  بدترین وضعیت را دارد و ساکنان باید برای استفاده از این کاربری‌ها بیشترین مسافت را متحمل شوند. در کاربری فرهنگی، تفریحی و پذیرایی 36/54 درصد از جمعیت محلات منطقه در فاصلۀ 2 هزار متری به منظور استفاده از این کاربری قرار دارند و در کاربری بهداشتی و درمانی 20/31 درصد جمعیت منطقه در این فاصله (2 هزار متری) ساکن هستند. بین محلات، محلۀ کرمان رتبۀ اول و محلۀ مجیدیه در رتبۀ آخر قرار می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها

افشارنیا، اعظم؛ زبردست، اسفندیار؛ طلاچیان، مرتضی (1401). «تبیین مفهوم عدالت فضایی در اجرای طرح‌های جامع شهری (نمونۀ موردی: شهر گلپایگان)». فصلنامۀ پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری. 9(4)، 981-1008.
بشریه، حسن (‌1376). «تاریخ اندیشه‌های سیاسی در قرن بیستم. فلسفۀ سیاسی جان رالز». مجلۀ اطلاعات سیاسی - اقتـصـادی. شـمـاره 110-109 تهران. مؤسسۀ اطلاعات.
پریزادی، طاهر؛ حسینی، فرشته؛ بهبودی مقدم، حسین (1395). «تحلیل نابرابری فضایی توزیع خدمات شهری از منظر عدالت فضایی (مطالعۀ موردی: شهر مریوان)». مجلۀ آمایش جغرفیایی فضا. 6(21). 91-102.
پیران، پرویز (1384). «هویت شهرها: غوغای بسیار برای مفهومی پیچیده». نشریۀ آبادی. دورۀ 15.
توکلی نیا، جمیله؛ مسلمی، آرمان؛ فیروزی، ابراهیم؛ بندانی، سارا (1394). «تحلیلی بر پراکنش جمعیت و توزیع خدمات شهری بر پایۀ عدالت فضایی (مطالعۀ موردی: شهر اردبیل)». فصلنامۀ پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری. شماره سوم. 285- 308.
حکمت‌نیا، حسن؛ گیوه‌چی، سعید؛ حیدری نوشهر، نیر؛ حیدری نوشهری، مهری (1390). «تحلیل توزیع فضایی خدمات عمومی شهری با استفاده از روش استاندارد‌سازی داده‌ها، تاکسونومی عددی و مدل ضریب ویژگی (نمونۀ موردی شهر اردکان)». پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دانشگاه تهران.(77)43. 165-179.
رحیمی، محمد؛ صنیعی، منصور؛ اسماعیل‌زاده، عبدالسلام (1398). «ارزیابی عدالت فضایی در توزیع و توسعۀ پایدار فضای سبز شهری با استفاده از مدل آنتروپی و ضریب پراکندگی (نمونۀ موردی: مناطق 10گانۀ شهر شیراز)». فصلنامۀ نگرشی نو در جغرافیای انسانی. شمارۀ 45. 277-292.
زیاری، کرامتالله؛ مهدیان بهنمیری، معصومه؛ مهدی (1392). «بررسی و سنجش عدالت فضاییِ بهره‌مندی از خدمات عمومی شهری براساس توزیع جمعیت و قابلیت دسترسی در شهر بابلسر». فصلنامۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. شمارۀ 12. 217-241.
فصیحی، حبیب‌الله؛ شماعی، علی؛ آذرخش، فاطمه (1399). «تحلیل دسترسی به بوستان‌های شهری با رویکرد عدالت فضایی (نمونة مورد مطالعه: شهر ایلام)». فصلنامۀ برنامه‌ریزی فضایی.10(2). 105-118.
کلانتری، محسن؛ مشکینی، ابوالفضل؛ پیری، عیسی؛ زرین کاویانی، عظیم (1398) «تحلیل ساختاری موانع توانمندسازی اجتماع‌محور در مناطق اسکان غیررسمی (مطالعۀ موردی: محلۀ بان برز شهر ایلام)». مجلۀ پژوهش و برنامه‌ریزی شهری. 10(36).21-33.
محمودزاده، حسن؛ عسگرنژاد، رقیه؛ رضازاده، زهرا (1395). «تحلیل توزیع فضای سبز شهری با رویکرد عدالت فضایی (مطالعۀ موردی: شهر اردبیل)». فصلنامۀ پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری. دورۀ چهارم. 691-715.
محموزاده، حسن؛ صمدی، محمد؛ هریسچیان، مهدی (1399). «بررسی تناسب زیرساخت سبز شهری با رویکرد عدالت فضایی با استفاده از متریک‌های سیمای سرزمین و تحلیل شبکۀ فازی (مطالعۀ موردی: کلان‌شهر تبریز)». فصلنامۀ پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری. دورۀ هشتم. 299-325.
مرصوصی، نفیسه؛ خزایی، کاظم. (1397)، «توزیع فضایی خدمات شهری و نقش آن در توسعۀ پایدار شهر: (مطالعۀ موردی مادر شهر تهران)». مجلۀ پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال پنجم (18). 21-40.
مؤمنی، منصور؛ نجفی مقدم، علی (1383). «ارزیابی عملکرد اقتصادی شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس تهران، فصلنامۀ بررسیهای اقتصادی، دورۀ 1 .55-75. استفاده از مدل تاپسیس
وراثی، حمیدرضا؛ زنگ‌آبادی، علی؛ غفوری، حسین‌ (1386). «بررسی تطبیقی توزیع خدمات شهری از منظر عدالت اجتماعی (مطالعۀ موردی: شهر زاهدان)». فصلنامۀ جغرافیا و توسعه. شمارۀ 11. 139-156.
هاروی، دیوید (1379). عدالت اجتماعی و شهر. حسامیان، فرخ؛ حائری، محمدرضا. چاپ دوم. انتشارات شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. تهران.
Chang, H. S. & Liao, C. H. (2011). Exploring an integrated method for measuring the relative spatial equity in public facilities in the context of urban parks. Cities, 28(5), 361-371
Chipperijn, Jasper., Ekholm, Ola, Stigsdotter, Ulrika, Toftager, Mette, Bentsen, Peter, Kamper Jorgensen, Finn, and Randrup, Thomas, (2009), 21-Factors influencing the use of green space : Results Frome a Danish National Reprehensive Survey., Landscape and Urban Planning, Volume 95, Issue 3, PP: 130-137.
Kaur, N., Kaur, M., Padhi, S. S., & Singh, K. K. (2021). Geospatial analysis of the distribution of urban green spaces: a study of four Indian cities. Cities & Health, 1-17.
Li, M., Wang, F., Kwan, M. P., Chen, J., & Wang, J. (2022). Equalizing the spatial accessibility of emergency medical services in Shanghai: A trade-off perspective. Computers, Environment and Urban Systems, 92, 101745.
Yang, G., Zhao, Y., Xing, H., Fu, Y., Liu, G., Kang, X., & Mai, X. (2020). Understanding the changes in spatial fairness of urban greenery using time-series remote sensing images: A case study of Guangdong-Hong Kong-Macao Greater Bay. Science of The Total Environment, 715, 136763.