تحقیقات راهبردی مدیریت شهری

تحقیقات راهبردی مدیریت شهری

الگوی بومی حکمرانی اسلامی در مدیریت شهری: چارچوبی برای پیوند ارزش‌ها با سازوکارهای نهادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی
2 عضو هیات علمی گروه گردشگری دانشگاه علم و فرهنگ
10.22034/jsrum.2025.231681
چکیده
با گسترش ابعاد پیچیدۀ مدیریت شهری در کلان‌شهرها و افزایش چالش‌هایی نظیر نابرابری فضایی، رشد جمعیت، کمبود منابع و مطالبات فزایندۀ شهروندان، ضرورت دستیابی به الگویی بومی و کارآمد برای حکمرانی شهری بیش از پیش احساس می‌شود. در این‌میان، حکمرانی اسلامی به‌ عنوان چارچوبی مبتنی بر ارزش‌های دینی و الهی، ظرفیتی مهم برای ارتقای کیفیت مدیریت شهری و افزایش سرمایه اجتماعی فراهم می‌آورد. پژوهش حاضر، با هدف طراحی الگوی بومی حکمرانی اسلامی در مدیریت شهری و صورت‌بندی چارچوب پیوند ارزش‌های اسلامی با سازوکارهای نهادی شهرداری‌ها انجام شده است؛ به‌ نحوی ‌که شاخص‌ها و فرایندهای سنجش‌پذیر برای اجرا و ارزیابی فراهم شود. روش تحقیق این مطالعه، کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 17 نفر از خبرگان، مدیران و اساتید حوزۀ مدیریت شهری و حکمرانی اسلامی گردآوری شده و سپس با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی مورد تحلیل قرار گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد حکمرانی اسلامی در مدیریت شهری، در مقایسه با الگوهای رایج جهانی، دارای هشت مؤلفۀ بنیادین است: مشارکت‌طلبی شهروندان، شفافیت نهادی و کنترل فساد، ظرفیت‌سازی برای توسعه، قانون‌گرایی، رهبری و حرکت جهادی، عدالت‌محوری، کارایی مدیریتی و مسئولیت‌پذیری سازمانی. این مؤلفه‌ها به ‌صورت یک چارچوب یکپارچه و بومی تلفیق می‌شود و الگویی عملیاتی برای شهرداری‌های کلان‌شهرها ارائه می‌دهد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد به‌کارگیری این الگو می‌تواند به بهبود کیفیت تصمیم‌گیری‌ها، افزایش اعتماد عمومی، ارتقای پاسخ‌گویی مدیران شهری و در نهایت، تحقق توسعۀ پایدار شهری منجر شود. از این‌رو، نتایج تحقیق حاضر می‌تواند به ‌عنوان یک مدل راهبردی و بومی در مدیریت شهری اسلامی مورد استفادۀ سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان و مدیران شهری قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

ایزدی، م. (۱۴۰۰). «امنیت پایدار از منظر انقلاب اسلامی (اصول و مبانی حکمرانی امنیتی بر مبانی مکتب امنیتی تهران)». مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، ۵(۱۸)، ۲۸۱-۳۱۰ 281 ـ 310.
پورجعفر، م.ر.، پورجعفر، ع.، و صفدری، س. (۱۳۹۳). «انواع شهر اسلامی و اشاراتی به نحوه نحوۀ شاخص‌سازی در راستای شهری آرمانی-اسلامی». پژوهش‌های معماری اسلامی، ۸، ۱-۱۷1 ـ 17.
حاجی‌علی‌زاده، ج.، موسوی‌چمران، م.، و زرافشان، ع. (۱۳۹۵). «تحلیلی بر همبستگی بین الگوی حکمروایی شایسته شهری و میزان مشارکت شهروندی (مطالعه مطالعۀ موردی شهر شیراز)». فضای جغرافیایی، ۱۶(۵۴)، ۱-۲۶ 1ـ 26.
درخشه، ج.، و موسوی‌نیا، س. م. (۱۳۹۷). «مؤلفه‌های حکمرانیِ شایسته در سیره سیرۀ حکومتی پیامبر اسلام(ص)». پژوهش‌های علم و دین، ۹(۱)، ۱-۲۸ 1ـ 28.
سیمبر، ر.، و ملکی، آ. (۱۳۹۸). «بایسته‌های حکمرانی و ایماژهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در عرصه بین‌الملل». سیاست جهانی، ۸(۴)، ۲۶۷-۳۰۰267 ـ 300.
صالح‌نیا، ع.، و احمدی، ر. (۱۴۰۱). «شناسایی و اولویت‌بندی چالش‌های حکمرانی در جمهوری اسلامی ایران». مطالعات راهبردی، ۲۵(۱)، ۸۹-۱۲۶89 ـ 126.
فلاحت، سمیه. (۱۳۹۰). «برساخت مفهوم «شهر اسلامی»». مطالعات شهر ایرانی‌–‌اسلامی، شماره ۳ (بهار ۱۳۹۰)، صص ۳۵–۴۶
قاسمی سیانی، م.، قاسمی، ا.، و حیدری، ح. (۱۳۹۹). «تدوین چارچوب مفهومی برنامه‌ریزی مشارکتی محله‌محور در شهرهای ایرانی (مطالعه مطالعۀ موردی: محله‌های سیروس، جوادیه و هفت‌چنار تهران)». مطالعات شهر ایرانی- ـ اسلامی، ۱۱(۴۱)، ۴۱-۸۳ 41 ـ 83.
قاضی‌زاده، ع. (۱۴۰۰). «شکاف حکمرانی در نظام اطلاعاتی جمهوری اسلامی ایران». مطالعات راهبردی، ۲۴(۴)، ۱۵۵-۱۸۵ 155ـ 185.
کلانتری خلیل‌آباد، ح.، حقی، م.، و دادخواه، م. (۱۳۹۳). «مؤلفه‌های اجتماعیِ الگوی شهرسازی ایرانی- ـ اسلامی». نقش جهان، ۴(۱)، ۱۷-۲۶ 17 ـ 26.
کلانتری خلیل‌آباد، حسین؛ حقی، مهدی؛ دادخواه، محسن. (۱۳۹۳). «مؤلفه‌های اجتماعیِ الگوی شهرسازی ایرانی–اسلامی». نقش جهان: مطالعات نظری و فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی، سال چهارم، شماره ۱ (بهار و تابستان ۱۳۹۳)، صص ۱۷–۲۶
لیتکوهی، س.، و سنجری، س. (۱۳۹۳). «مقایسه معیارهای کیفیت زندگی شهری در نظریات معاصر و مفاهیم استخراج‌شده درباره شهر اسلامی». پژوهش‌های معماری اسلامی، ۱(۲)، ۴۱-۶۴41 ـ 64.
لیتکوهی، ساناز؛ سنجری، سپیده. (۱۳۹۳). «مقایسه معیارهای کیفیت زندگی شهری در نظریات معاصر و مفاهیم استخراج‌شده درباره شهر اسلامی بر مبنای علل چهارگانه معماری». مجله پژوهش‌های معماری اسلامی، دوره ۲، شماره ۱ (بهار ۱۳۹۳)، صص ۴۳–۶۶
ملک‌حسینی، ع. (۱۳۹۷). «نقش حکمروایی خوب شهری در مدیریت و برنامه‌ریزی گردشگری شهر سمنان». نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، ۹(۳), ۱۵-۳۰15 ـ 30.
موسی‌زاده، ا.، و کیخا، س. (۱۳۹۹). «کرامت انسان در اسلام، مبنای راهبرد حمایتیِ تبعیض مثبت در حقوق معلولان؛ الگوی حکمرانی مطلوب اسلامی». راهبرد اجتماعی-فرهنگی، ۹(۳۴)، ۹۱-۱۲۰ 91 ـ 120.
مولایی، ا. (۱۳۹۹). «واکاوی اصول و راهبردهای تحقق شهر ایرانی- ـ اسلامی». مطالعات مدیریت راهبردی، ۴۴، ۱-۱۸ 1ـ 18.
مولائی، اصغر. (۱۳۹۹). «واکاوی اصول و راهبردهای تحقق شهر ایرانی–اسلامی». فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی، دوره ۱۱، شماره ۴۴ (دی ۱۳۹۹)، صص ۱–۱۸
نقی‌زاده، م. (۱۳۸۹). «تأملی در چیستیِ شهر اسلامی». مطالعات شهر ایرانی-اسلامی، ۱(۱)، ۸۴-۱۰۵ 84 ـ 105.
نقی‌زاده، محمد. (۱۳۸۹). «تأملی در چیستیِ شهر اسلامی». فصلنامه مطالعات شهر ایرانی‌–‌اسلامی، دوره ۱، شماره ۱ (پاییز ۱۳۸۹)، صص ۱–۱۴
Ansell, C., & Gash, A. (2008). Collaborative governance in theory and practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543-571.
Bovaird, T., & Löffler, E. (2003). Public management and governance. Routledge.
Chhotray, V., & Stoker, G. (2009). Governance theory and practice: A cross-disciplinary approach. Palgrave Macmillan.
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). Sage.
Hendriks, F. (2014). Understanding good urban governance: Essentials, shifts and values. Urban Affairs Review, 50(4), 553-576.
Lehtonen, T. (2010). Ethical governance from a citizen’s point of view: A care-ethical approach. University of Vaasa.
Minnery, J. (2011). Modelling the elements of urban governance. Urban Policy and Research, 29(2), 167-183.
OECD. (2023). Government at a Glance 2023. OECD Publishing.
Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods (4th ed.). Sage.
Rhodes, R. A. W. (1996). The new governance: Governing without government. Political Studies, 44(4), 652-667.
Stoker, G. (1998). Governance as theory: Five propositions. International Social Science Journal, 50(155), 17-28.
UN-Habitat. (2022). World Cities Report 2022: Envisioning the future of cities. United Nations Human Settlements Programme.
UNDP. (1997). Governance for sustainable human development. United Nations Development Programme.
World Bank. (1992). Governance and development. The World Bank.