تحقیقات راهبردی مدیریت شهری

تحقیقات راهبردی مدیریت شهری

امکان‌سنجی فضاهای خلاق شهری برای کودکان و نوجوانان با رویکرد پیاده‌مداری: نمونۀ موردی محلات منتخب منطقۀ 3 شهر تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری، گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/jsrum.2026.580594.1025
چکیده
شهر خلاق به معنای شهروندان خلاق است. یکی از جنبه‌های شهر خلاق، ایجاد فضاهای شهری است که انگیزه‏های شهروندان برای بروز خلاقیت را افزایش می‏دهد. نکتۀ حائز اهمیت در ایجاد فضاهای خلاق، جانمایی صحیح و مناسب آن‌ها در محیط‏های شهری است، به طوری که با فراهم کردن امکان استفادۀ حداکثری از ظرفیت این فضاها می‏توان از صرف هزینه‏های اضافی جلوگیری کرده و با ایجاد دسترسی مناسب برای همۀ شهروندان به تحقق عدالت اجتماعی در برخورداری از خدمات شهری کمک کرد. این پژوهش با هدف جانمایی مناسب فضاهای خلاق منطبق با اصول و معیارهای پیاده‏مداری در سطح محلات شهری در محلات منتخب منطقۀ 3 شهر تهران انجام شده است. به این‌منظور ابتدا معیارهای مناسب برای ایجاد فضاهای خلاق بر اساس ویژگی‏های این فضاها و همچنین، با مرور مطالعات انجام‌شده در این زمینه انتخاب شد. سپس، فضای مورد نیاز بر اساس میزان تقاضا در گروه‌های سنی کودک و نوجوان و سرانۀ استاندارد تعریف‌شده (3 تا 6 متر به ازای هر نفر) برآورد شد. در ادامه، برای تعیین مکان‌های مناسب ایجاد فضاهای خلاق، از مدل‏های پشتیبان تصمیم مکانی استفاده شد. ضریب اهمیت معیارها با استفاده از مدل تحلیل سلسله‌مراتبی بر اساس مقایسۀ زوجی (با توجه به نظر کارشناس) تعیین شد و از تکنیک ویکور برای اولویت‏بندی و تعیین مناسب‏ترین مکان‏ها استفاده شد. در نهایت، به منظور فراهم کردن دسترسی مناسب‏تر و راحت‏تر کودکان و نوجوانان به این فضاها در راستای جانمایی اصول پیاده‏محوری، شش موقعیت که از نظر درجۀ مطلوبیت و توزیع در سطح محله، تناسب قابل قبولی دارند پیشنهاد شد.
کلیدواژه‌ها

اسدی، میلاد؛ نسترن، مهین، 1400‌، «مناسب‌سازی فضاهای شهری برای کودکان بر اساس اصول شهر دوستدار کودک (مورد مطالعه: محدودۀ هزارجریب و تخت فولاد منطقۀ 6 اصفهان)». توسعۀ پایدار شهری، 2(2)، 55-66.
امان‌پور، سعید؛ ملکی، سعید؛ عبیات، ماجده، 1404‌، «تحلیل فضایی شاخص‌های شهر خلاق با تأکید بر توسعۀ پایدار شهری (موردپژوهی: شهر اهواز)». جغرافیا و روابط انسانی، شماره 29، 172-195.
بهشتی اصل، حیدر؛ میرغلامی، مرتضی؛ حسین‌زاده دلیر، کریم، 1404‌، «مدل مفهومی هم‌پیوندی ابعاد شهر خلاق تبریز رهیافتی نظام‌مند برای برنامه‌ریزی شهری خلاق»، مطالعات بین رشته‏ای در تعالی معماری و شهرسازی، شمارۀ 8‌، 231 - 254.
پورمحمدی، محمدرضا، 1385‌، برنامهریزی کاربری اراضی شهری، چاپ دوم، سمت، تهران.
دانشپور، عبدالهادی؛ چرخچیان، مریم، 1386‌، «فضاهای عمومی و عوامل مؤثر بر حیات جمعی»، باغ نظر، شماره 7.
رئیسی، شه بخش، 1404‌، «شناسایی و تحلیل شهر خلاق با رویکرد آینده‌پژوهی شهر چابهار در افق 1430»، فضای جغرافیایی، شماره 90، 97-113.
زبردست، اسفندیار، 1380، «کاربرد فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی در برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای»، هنرهای زیبا، شماره 10، 21-13
سروری، هادی، 1400‌، «تبیین فرایند طراحی خلاقانۀ فضای شهری». باغ نظر، دورۀ 18، شماره 99، صص 105-120.
سیف، علی‌اکبر، 1386،  روانشناسی پرورشی نوین؛ روانشناسی یادگیری و آموزش، چاپ اول، تهران، نشر دوران.
شهابیان، پویان؛ عرفانه رهگذر، 1391‌، «پیوند محیط خلاق با شهر»، فصلنامه منظر، شماره 19، صص 34- 40.
شهری‌زاده، صدف؛ مؤیدفر، سعیده، 1396‌، «برنامه‌ریزی راهبردی شهر دوستدار کودک با تأکید بر خلاقیت کودکان (نمونۀ موردی شهر یزد)»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، دورۀ 8، شمارۀ 28 سـال هشتم، شماره بیست و هشتم، صص 171-186
شیعه، اسماعیل، 1386‌، آماده‌سازی شهر برای کودکان؛ نمونۀ مورد بررسی: شهر تهران، سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، نشر شهر
صمد‌آقایی‌، جلیل‌، 1385، خلاقیت جوهرۀ کارآفرینی‌، انتشارات مرکز کارآفرینی دانشگاه تهران‌، چاپ دوم.
عبداللهی، آناهیتا؛ وطن‌پرست، مهدی؛ مافی، عزت‌الله، 1404‌، «سنجش سطوح توسعه‌یافتگی محلات شهری براساس برخورداری از شاخص‌های شهر خلاق (مطالعۀ موردی: منطقۀ 1 کلانشهر مشهد)»، جغرافیا و توسعه فضای شهری، شماره 33، صص 25-44.
غفاری چنذانق، نوید؛ معصومی، دلاور؛ یزدانی، محمد‌حسن، 1405‌، «برنامه‌ریزی راهبردی جهت دستیابی به شهر خلاق (مطالعۀ موردی: شهر اردبیل)»، مطالعات توسعۀ پایدار شهری و منطقه‌ای، دوره هفتم، شماره 2، صص 118-130.
محمدپور، محدثه؛ عباس‌زاده، شهاب، 1400‌، تبیین نقش فضاهای باز شهری در پرورش خلاقیت کودکان، ششمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و مهندسی و سومین کنگرۀ بین‌المللی عمران، معماری و شهرسازی آسیا.
محمدی، کمال؛ مجیدفر، فرزان، 1389‌، «دوران شهرهای خلاق»، مجلۀ شهرداری‌ها، سال یازدهم، شماره 100.
مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن، 1390
مشکینی، ابوالفضل؛ حاتمی‏نژاد، حسین؛ مهد‏نژاد، حافظ؛ پرهیز، فریاد (1393)، شهر خلاق الگویی نوین برای توسعه دانش‌بنیان در حوزه مدیریت شهری، انتشارات آراد کتاب.
معرب، یاسر؛ امیری، محمد‌جواد؛ قربانی‌نیا، زهرا، 1393‌، «بررسی عوامل تأثیرگذار در دستیابی به خیابان ممتاز در فضاهای شهری»، مجلۀ پژوهش و برنامه‏ریزی شهری، سال پنجم، شماره هفدهم، صفحات 19 34.
منصور، جهانگیر، 1394‌، قانون مدنی، انتشارات دیدار، چاپ هشتاد و نهم
میر میران‌، سید جلیل‌، 1384‌، خلاقیت و نوآوری (‌فردی‌، گروهی‌، سازمانی‌)‌، انتشارات گوهر‌، چاپ اول.
Arcos-Pumarola, J., Paquin, A. G., & Sitges, M. H. (2023). The use of intangible heritage and creative industries as a tourism asset in the UNESCO creative cities network. Heliyon, 9(1).
Bitew, W. B., & Sewagegn, A. A. (2024). Exploring pretend play and creativity development among preschool children in Northern Ethiopia: A collective case study. Education 3-13, 52(2), 240-250.
Brennan-Horley, C., Gibson, C., Wolifson, P., McGuirk, P., Cook, N., & Warren, A. (2025). Lived experiences of the x-minute creative city: Front and back spaces of creative work. Cities, 162(10593), 8.
Cerisola, S., & Panzera, E. (2022). Cultural participation in Cultural and Creative Cities: Positive regional outcomes and potential congestion concerns. Papers in regional science, 101(6), 1245-1262.
Cheng, X., Zhao, H., Zhang, Y., & Hao, X. (2023). A study on site selection of pumped storage power plants based on C-OWA-AHP and VIKOR-GRA: a case study in China. Journal of Energy Storage, 72, 108623.
Dent, T., Comunian, R., & Kim, S. (2025). Entrepreneurial capability? Understanding the resources needed for sustainable cultural and creative entrepreneurship in cities. A case study of Enschede, The Netherlands. City, Culture and Society, 43, 100672.
Gilmore, A., England, L., Tran, T., & Burnill-Maier, C. (2026). Cultural policy and urban cultural infrastructure beyond the creative city. City, Culture and Society, 44, 100689.
Huang, J.J., Tzeng, G.H., Liu, H.H. 2009. A Revised VIKOR Model for Multiple Criteria Decision Making - The Perspective of Regret Theory. MCDM, CCIS 35, 761-768.
Iamtrakul, P., Chayphong, S., & Crizzle, A. M. (2026). A spatial analysis of built environment determinants influencing pedestrian fatalities in Bangkok, Thailand. Journal of Urban Mobility, 9, 100225.
Kirişci, M., Demir, I., Şimşek, N., Topaç, N., & Bardak, M. (2022). The novel VIKOR methods for generalized Pythagorean fuzzy soft sets and its application to children of early childhood in COVID-19 quarantine. Neural Computing and Applications, 34(3), 1877-1903.
Krügel, F., Mäs, S., Hindorf, P., & Buthmann, E. (2024). An online multicriteria—spatial decision support system for public services planning. Applied Sciences, 14(4), 1526.
Kubištová, T., & Stoffelen, A. (2026). Path dependency and creative convergence: A comparative study of cultural and creative cities in Europe. Cities, 171, 106753.
Liu, F., Dai, J., Liu, Y., Cheng, S., & He, Y. (2024). The dual organization services and governance for creative cities: A case of Hengdian World Studios. Cities, 149, 105001.
Nikkola, T., Kangas, J., & Reunamo, J. (2024). Children's creative participation as a precursor of 21st century skills in Finnish early childhood education and care context. Learning and Individual Differences, 111, 102437.
Roest, A. H., Weitkamp, G., Van den Brink, M., & Boogaard, F. (2023). Mapping spatial opportunities for urban climate adaptation measures in public and private spaces using a GIS-based Decision Support Model. Sustainable Cities and Society, 96, 104651.
Sefertzi. E. (2000), Creativity, Report produced for the EC funded project called INNOREGIO: dissemination of innovation and knowledge management techniques, Stockholm School of Economics in Riga.
Tran, T. (2025). On and beyond the Creative City: performative narratives, policy translation, and frontiers of ‘splashing’acts. City, Culture and Society, 42, 100654.
Unicef(1989), Convention and accession by general assembly resolution 44/25 of 20 november 1989
Vanolo, Alberto, 2008, The image of the critive city: Some reflection on urban branding in Turin, cities 25 (2008) 370- 382.
Weckström, E., Lastikka, A. L., Karlsson, L., & Pöllänen, S. (2021). Enhancing a culture of participation in early childhood education and care through narrative activities and project-based practices. Journal of early childhood education research, 10(1), 6-32.
Wen, R., & Li, S. (2022). Spatial decision support systems with automated machine learning: a review. ISPRS International Journal of Geo-Information, 12(1), 12.
Yalcinkaya, S., & Uzer, S. (2022). A GIS-based multi-criteria decision support model for planning municipal solid waste collection points: A case study of Çağdaş Neighbourhood, Çiğli District, Izmir, Turkey. Waste Management & Research, 40(8), 1297-1310.