تحقیقات راهبردی مدیریت شهری

تحقیقات راهبردی مدیریت شهری

امکان‌سنجی ایجاد پیاده‌راه با تأکید بر شاخص‌های کالبدی، اجتماعی، زیست‌محیطی و ترافیکی در بافت قدیم شهر زاهدان؛ مطالعۀ موردی: خیابان‌های جامی و شریعتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکدۀ جغرافیا‌، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 کارشناس ارشد مهندسی صنایع، دانشکدۀ مهندسی، دانشگاه پوترا مالزی (UPM)، سردانگ، ایالت سلانگور، مالزی‌
10.22034/jsrum.2026.561965.1017
چکیده
پیاده‌راه‌ها به‌ عنوان یکی از رویکردهای مهم توسعۀ پایدار شهری، نقش مؤثری در ارتقای کیفیت محیط شهری، افزایش تعاملات اجتماعی، بهبود شرایط زیست‌محیطی و کاهش وابستگی به حمل‌ونقل موتوری دارند. بافت قدیم شهر زاهدان به دلیل تمرکز فعالیت‌های تجاری، خدماتی و اجتماعی، از ظرفیت مناسبی برای توسعۀ فضاهای پیاده‌محور برخوردار است. هدف پژوهش حاضر، امکان‌سنجی ایجاد پیاده‌راه در خیابان‌های جامی و شریعتی واقع در بافت قدیم شهر زاهدان است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی است. داده‌های مورد نیاز از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و پیمایش میدانی مبتنی بر پرسشنامه گردآوری شد و حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران 300 نفر تعیین شد. تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS و آزمون‌های آماری انجام شد. نتایج پژوهش نشان داد شاخص‌های جذابیت و هویت کالبدی، زیست‌محیطی، اجتماعی و عملکردی در هر دو خیابان جامی و شریعتی پایین‌تر از سطح مطلوب قرار دارند، در حالی که شاخص ترافیکی در هر دو خیابان وضعیت مطلوبی را برای اجرای طرح پیاده‌راه نشان می‌دهد. به ‌طوری ‌که میانگین شاخص ترافیکی در خیابان شریعتی 21/3 و در خیابان جامی 43/3 به دست آمد، در حالی که میانگین سایر شاخص‌ها کمتر از مقدار مبنا (3) بود. همچنین، نتایج تحلیل رگرسیون خطی نشان داد ایجاد پیاده‌راه شهری تأثیر معناداری بر عملکرد اقتصادی و شاخص‌های زیست‌محیطی محدودۀ مورد مطالعه ندارد. در مجموع، با وجود مناسب بودن شرایط ترافیکی، تحقق موفق پیاده‌راه در خیابان‌های مورد مطالعه مستلزم ارتقای کیفیت کالبدی، تقویت تعاملات اجتماعی، بهبود خدمات شهری و ساماندهی عملکردهای موجود است.
کلیدواژه‌ها

آروین، م.؛ فرجی، ا.؛ قانع، م. (۱۳۹۷). «ارزیابی ابعاد سرزندگی در پیاده‌راه‌های شهری از دیدگاه شهروندان (مطالعۀ موردی: پیاده‌راه فرهنگی رشت)». توسعۀ محلی (روستایی ـ شهری)، ۱۰(۲)، ۲۵۳ ـ ۲۷۶.
اسعدی، ا.؛ ایزدی، م.س.؛ صحی‌زاده، م. (۱۳۹۹). «ارزیابی محورهای مطلوب پیاده‌مداری به ‌منظور ارتقای گردشگری شهری (مطالعۀ موردی: بافت مرکزی و تاریخی شهر سقز). نشریۀ هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی، ۲۵(۴)، ۷۵ ـ ۸۸.
اسماعیل‌پور، ن.؛ کارآموز، ا.؛ فخارزاده، ز. (۱۳۹۴). «ارزیابی اختلاط کاربری در فضای شهری خیابان و راهکارهای ارتقای آن (نمونۀ موردی: خیابان کاشانی در بافت میانی شهر یزد). فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، ۳۰(۴۷)، ۱ ـ ۲۴.
بحرینی، س.ح. (۱۳۷۵). فرایند طراحی شهری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
پاکزاد، ج (۱۳۸۸). مبانی نظری و فرایند طراحی شهری. تهران: انتشارات شهیدی.
جعفری‌مبین، ش. (۱۳۹۲). ارزیابی کیفی پیاده‌راه‌های شهری در شهرهای ایرانی، نمونۀ موردی: پیاده‌راه بوعلی شهر همدان. پژوهش‌های شهری هفت حصار، ۱(۴)، ۲۹ ـ ۳۶.
جهانی، م.؛ غلامی، ی. (۱۳۹۴). بررسی پیاده‌مداری در احیای بافت‌های تاریخی. همایش ملی معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان.
جهانگیر، ص.؛ صارمی، ح.ر.؛ کلانتری خلیل‌آباد، ح. (۱۳۹۸). «امکان‌سنجی ارتقای پیاده‌مداری با رویکرد سرزندگی در فضاهای شهری؛ (مطالعۀ موردی: طراحی خیابان امام خمینی(ره) سنندج). فصلنامۀ شهر ایرانی اسلامی، ۹(۳۵)، ۱ ـ ۱۸.
جوادیان، ج.؛ معینی، م.؛ صادقی، ح. (۱۴۰۰). «ارزیابی قابلیت‌های بازآفرینی پیاده‌راه‌های شهری از منظر توسعۀ پایدار». نشریۀ برنامه‌ریزی و توسعه شهری، ۲(۶)، ۴۵ ـ ۶۲.
حبیبی، د.؛ لطیفی، غ.ر.؛ رضایی، م.؛ احمدیان، ر. (۱۴۰۳). «بررسی نقش پیاده‌مداری بر توسعۀ پایدار شهری (مطالعۀ موردی: پیاده‌راه چهارباغ عباسی اصفهان)». نشریۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، ۱۴(۲)، ۱ ـ ۱۸. doi: 10.22034/jgeoq.2024.359768.3901
حبیبی، ک. (۱۳۹۷). «مقایسۀ تطبیقی کیفیت پیاده‌راه‌ها در ایران و خارج کشور با مدل (ANP). نشریۀ معماری و شهرسازی ایران، ۹(۱۵)، ۵ ـ ۱۹.
رفیعیان، م.؛ تقوایی، ع.؛ خادمی، م.؛ علیپور، ر. (۱۳۹۱). «بررسی تطبیقی رویکردهای سنجش کیفیت در طراحی فضاهای عمومی شهری». نشریه باغ نظر، ۹(۲۱)، ۳۵ ـ ۴۶.
روستایی، ش.؛ ناصری، ر. (۱۳۹۸). «ارزیابی قابلیت پیاده‌مداری معابر بافت تاریخی شهر مراغه». نشریۀ پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، ۷(۲)، ۲۵۱ ـ ۲۷۰.
شیعه، ا.؛ کیومرث، م.؛ پیرایه‌گر، م. (۱۳۹۶). «نقش فضاهای عمومی در شکل‌گیری الگوهای فعالیت و تعاملات اجتماعی (مطالعۀ موردی: پیاده‌راه‌های شهری)». نشریۀ هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی، ۲۲(۳)، ۵۵ ـ ۶۸.
صفاری‌راد، ع.؛ شمس، م. (۱۳۹۵). «بررسی معیارهای قابلیت پیاده‌مداری در سطح محلات شهری (مطالعۀ موردی: محلات جدید و قدیمی شهر رشت)». فصلنامۀ آمایش محیط، (۳۹)، ۱۸۳ ـ ۲۰۴.
غلامی گوهره، م.ر.؛ کاظمینی، ا.ر. (۱۳۹۴). پیاده‌راه‌ها از مبانی نظری تا طراحی. تهران: انتشارات آدرپیما.
غلامی، ی.؛ شاطریان، م.؛ بسحاق، م.ر.؛ جهانی، م. (۱۳۹۸). «امکان‌سنجی اجرای طرح پیاده‌مداری با تأکید بر شاخص حمل‌ونقل شهری؛ نمونۀ موردی: خیابان امام خمینی شهر دزفول». مجلۀ برنامه‌ریزی فضایی، ۹(۲)، 1 ـ 22.
قربان‌پور، م.؛ زالی، ن.؛ پوردخانی، م.؛ آزاده، س.ر. (۱۳۹۷). «ارزیابی مؤلفه‌های مؤثر بر تقویت سرزندگی در مسیرهای پیاده شهری (مطالعۀ موردی: پیاده‌راه علم‌الهدی شهر رشت)». مجلۀ مطالعۀ برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، ۱۳(۱)، ۱۰۵ ـ ۱۲۳.
کاشانی‌جو، خ. (۱۳۸۹). پیاده‌راه‌ها از مبانی طراحی تا ویژگی‌های کارکردی. تهران: انتشارات آذرخش.
معینی، س.م. (۱۳۹۲). شهرهای پیاده‌مدار. تهران: انتشارات آذرخش.
مبهوت، م.؛ پوراحمد، ع.؛ رهنمایی، م.ت. (۱۳۹۴). «امکان‌سنجی تبدیل خیابان سجاد مشهد به پیاده‌راه با تأکید بر ارتقای کیفیت فضای عمومی». فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، ۲۶(۴)، ۴۵ ـ ۶۲.
مرکز آمار ایران. (۱۳۹۵). نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵: استان سیستان و بلوچستان، شهرستان زاهدان. تهران: مرکز آمار ایران.
Arellana, J., Saltarin, M., Larranaga, A. M., Alvarez, V., & Henao, C. A. (2020). Urban walkability considering pedestrians' perceptions of the built environment: A 10-year review and a case study in a medium-sized city in Latin America. Transport Reviews, 40(2), 1-25.
Ewing, R., & Cerin, E. (2021). Urban design and walkability: A review of the evidence. Journal of Urban Design, 26(3), 265-285.
Ewing, R., & Handy, S. (2009). Measuring the unmeasurable: Urban design qualities related to walkability. Journal of Urban Design, 14(1), 65-84.
Fonseca, F., Ribeiro, P. J. G., & Conticelli, E. (2022). Walkability index for urban planning: A systematic review. Journal of Urban Planning and Development, 148(3), 04022025. doi: 10.1061/(ASCE)UP.1943-5444.0000869
Gehl, J. (2010). Life Between Buildings: Using Public Space. Washington: Island Press.
International Transport Forum. (2024). Improving the quality of walking and cycling in cities: Summary and conclusions. Paris: OECD Publishing.
IPCC. (2023). Climate Change 2023: Synthesis Report. Geneva: Intergovernmental Panel on Climate Change.
Jabbari, M., Fard, P., & Hosseini, A. (2023). A systematic review of pedestrian network concepts: Towards integrated urban mobility. Transport Reviews, 43(2), 185-208.
Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. New York: Random House.
Jardim, M., & Castro Neto, M. (2022). Walkability and the post-pandemic city: A review of emerging dimensions. International Journal of Urban and Regional Research, 46(4), 567-585.
Lynch, K. (1960). The Image of the City. Cambridge: MIT Press.
Nieuwenhuijsen, M. J. (2021). Urban health and walkability: The role of the built environment. Environmental Research, 196, 110-125.
OECD. (2023). Rethinking Urban Mobility: Towards Sustainable and Inclusive Cities. Paris: OECD Publishing.
Rapoport, A. (1977). Human Aspects of Urban Form. Oxford: Pergamon Press.
Rui, Y., & Othengrafen, F. (2023). Innovative pedestrian streets and human-centered urban design: A comparative analysis. Sustainable Cities and Society, 92, 104485.
Sustainable Cities and Society. (2024). [عنوان دقیق مقاله در صورت دسترسی]. Sustainable Cities and Society, 108, 105XXX.
UN-Habitat. (2022). World Cities Report 2022: Envisaging the Future of Cities. Nairobi: United Nations Human Settlements Programme.
UN-Habitat. (2024). Global Report on Urban Mobility and Walkability. Nairobi: United Nations Human Settlements Programme.
Westenhöfer, J., Knoll, M., & Lademann, J. (2023). Urban walkability and public health: A systematic review of the literature. Journal of Urban Health, 100(1), 112-129.
WHO. (2022). Walking and cycling for health: A guide for cities. Geneva: World Health Organization.